جهت اينكه تكامل طبيعت آنقدر بطىء است كه در طول چندين هزار سال كه ما سراغ داريم ، از نظر زيستى هيچ گونه تغيير و تكاملى در انسان پيدا نشده و حال آنكه از نظر اجتماعى و تاريخى فوق العاده تحولات پيدا شده است . و بعلاوه در تكامل طبيعت ، عامل انتقال مرحلهء قبل به مرحلهء بعد عوامل وراثتى است و در جامعه عوامل اكتسابى ، يعنى هيچ جنبهء زيستى ندارد و اين‌طور نيست كه يك جامعه كه پيشرفت كرد نسل بعد اين جامعه كه مىآيد با حالت پيشرفته متولد مىشوند ، بلكه اينها باز بايد ياد بگيرند ، يعنى امكانات موجودى كه هست بايد به آنها منتقل بشود . بنابراين ميان تكامل تاريخ و تكامل طبيعت اختلاف است . توين بى ، مورخ انگليسى كه دو سه سال پيش فوت كرد ، در مقدمهء كتاب محاكمهء تمدن پيروزمندانه مىگويد : « گذر تاريخ به حكمت الهى سوق مىيابد . » مىخواهد بگويد تاريخ در نهايت امر به اين سو است كه بايد تفسيرش تفسيرى از قبيل تفسير حكمت الهى باشد . درست عكس نظريهء مورخين از قرن هجدهم به اين طرف كه در اين دوره ، تاريخ بيشتر از حكمت الهى دور مىشد ، چنان كه مؤلف هم نظرش همين است و آن تفسير را « تفسير عرفانى » مىنامد . توين بىچنين اعتقادى داشته و اين خيلى جالب است . مىخواهد بگويد هرچه كه نظريات شناخت در باب تاريخ جلو مىرود ، به آن سو نزديكتر مىشود و تفسيرها بيشتر جنبهء حكمت الهى به خود مىگيرند . خود مؤلف نيز نظرش اين است كه تدريجاً چاره‌اى نيست از اينكه تاريخ را بايد با موازين حكمت الهى توجيه كرد . حركت جامعه بعد از تضادها از جمله حرفهايى كه به ماركسيستها ايراد مىگيرند و آنها جواب ندارند همين است كه اينها در باب تاريخ معتقدند كه جامعه‌هاى سرمايه دارى جبراً به جامعه‌هاى سوسياليستى منتهى مىشوند و جامعهء سوسياليستى هم به نهايت خودش كه جامعهء كمونيستى و جامعهء بىطبقه است منتهى مىشود كه در آنجا ديگر نه طبقه‌اى هست و نه دولتى . آنگاه سؤال مىشود كه بعدش چه ؟ ناچارند براى تاريخ پايانى قائل شوند و پايان قائل شدن براى تاريخ بر خلاف اصول ماركسيستى است كه مطابق آن ، حركت لازمهء ذاتى طبيعت و تاريخ است . ناچارند براى تاريخ يك حالت ايستا قائل شوند و علتش همان مسئلهء تضاد است ، چون اينها عامل حركت را همان تضاد مىدانند . وقتى كه جامعه رسيد به مرحلهء بىتضادى و بىطبقاتى ، عامل حركت از بين مىرود . عامل حركت كه از بين رفت ، جامعه بىحركت مىشود .